BAHASA TANAH

Verdwenen talen van de Midden-Maluku, de rol van de VOC

In de Midden-Maluku werden vroeger tientallen verschillende talen gesproken. De meeste daarvan zijn inmiddels verdwenen of worden nog door slechts een handvol ouderen gebruikt. Taalkundige en historicus James Collins onderzocht hoe dit kwam en stuitte op een opvallende oorzaak: het beleid van de VOC in de zeventiende en achttiende eeuw. Zijn conclusie is niet dat de Compagnie bewust talen wilde uitroeien, maar dat haar beslissingen op het gebied van oorlogvoering, bestuur en geloof onbedoeld desastreuze gevolgen hadden voor de lokale talen – de zogeheten bahasa tanah.

Geweld en gedwongen verhuizingen
Een eerste oorzaak lag in het gewelddadig optreden van de VOC. In 1621 werden de Banda-eilanden grotendeels ontvolkt. De overlevenden vluchtten naar de Kei-eilanden – in de dorpen Banda Eti en Banda Kei, waar hun taal tot op de dag van vandaag standhoudt. Tussen 1651 en 1656 voerde gouverneur Arnold de Vlaming een vernietigingsoorlog op het schiereiland Hoamoal en omliggende eilanden. Duizenden bewoners werden gedeporteerd naar Manipa en Ambon. Hun dorpen werden platgebrand, hun voedselbronnen vernietigd.
De gevolgen waren blijvend. De taal van Kelang, ooit gesproken in zes dorpen, overleefde drie eeuwen in ballingschap, maar was in 1978 nog slechts bij vijftig ouderen bekend. Inmiddels is de taal waarschijnlijk uitgestorven. De taal van Batumerah, een wijk in Ambon waar gedeporteerde moslims uit West-Seram werden gevestigd, verdween al in de negentiende eeuw. En in Piru, ooit een dialect van het naburige Luhu, raakte de taal na de ontvolking van Hoamoal geïsoleerd en verloor ze haar functie. Begin jaren tachtig waren er nog maar tien sprekers over.

Taal in kerk en school
Een tweede, minder zichtbare oorzaak was het taalbeleid van de VOC in kerk en onderwijs. Vanaf de vroege zeventiende eeuw besloot de Compagnie dat het Maleis de taal van de protestantse zending zou zijn. Scholen, kerkdiensten en catechismuslessen – allemaal in het Maleis. Er waren wel uitzonderingen: predikant Justus Heurnius vertaalde in 1634 delen van het evangelie in de taal van Saparua, en de VOC-directie gaf in 1648 toestemming voor een christelijke school minstens zevengebedenboek in diezelfde taal. Maar van daadwerkelijke uitgave of verspreiding is nooit iets terechtgekomen. De duizenden boeken die de VOC liet drukken, waren allemaal in het Maleis. In de dorpen op Ambon lagen in 1708 in elke  christelijke school verschillende Maleise titels.

Dat had gevolgen. Op Ambon en de omliggende eilanden raakten christelijke gemeenschappen hun oorspronkelijke taal kwijt, vaak al in de achttiende eeuw. Muslimdorpen, die geen kerk en kerkelijke scholen hadden, behielden hun taal in veel gevallen wel. Dit verschil is vandaag de dag nog zichtbaar. Op Ambon, Saparua, Haruku en Nusalaut zijn vrijwel alle christendorpen hun bahasa tanah verloren. In muslimdorpen als Hitu, Luhu en de Saparuaanse enclaves op Ceram worden de oude talen nog dagelijks gesproken, van jong tot oud.

Ongelijke impact
Het is belangrijk te benadrukken dat de VOC niet doelbewust talen probeerde uit te roeien. In Banda ging het om een monopolie op nootmuskaat; in Hoamoal om het breken van lokaal verzet; in de kerk om efficiënte zending met beperkte middelen. Toch hadden deze ingrepen een ongelijke en blijvende impact. Ballingschap, armoede en isolement deden de taal van Kelang sterven, niet omdat iemand dat wilde, maar omdat de gemeenschap geen kans kreeg zich te herstellen. Onderwijs en religie deden de talen van Ambonse christenen verdwijnen, niet omdat Maleis een ‘betere’ taal was, maar omdat het de enige taal was die toegang gaf tot kerk, school en bestuur.

Lessen voor nu
Collins’ onderzoek is geen aanklacht tegen de VOC of tegen het christendom, maar een waarschuwing. Beslissingen die ogenschijnlijk niets met taal te maken hebben – militaire operaties, bestuurlijke herindelingen, onderwijstaalbeleid – kunnen op lange termijn grote gevolgen hebben voor het voortbestaan van talen. In Midden-Maluku zijn tientallen talen verdwenen of met uitsterven bedreigd, niet door kwade opzet, maar door een opeenstapeling van keuzes waarin taal geen enkele rol speelde.

Dat maakt de geschiedenis van de bahasa tanah ook vandaag relevant. Of het nu gaat om het gebruik van streektalen op school, om hervestiging van bevolkingsgroepen of om digitalisering: elke beleidskeuze heeft effect op taal. Het verleden van Midden-Maluku laat zien dat die effecten pas na eeuwen zichtbaar worden – en dan vrijwel onomkeerbaar zijn.

bron: James Collins, 2003 – Language death in Maluku; The impact of the VOC – Penelitian Bahasa di Maluku, 2018.