BAILEO – Waar de stilte van voorouders hoorbaar is.
De Baileo is het ceremoniële dorpshuis in de Molukken en heeft drie belangrijke functies. Ten eerste is het de vergaderplaats van de Saniri Negeri, de dorpsraad waar gezagdragers samenkomen om beslissingen te nemen. Ten tweede fungeert het als spiritueel centrum: men gelooft dat de voorouders er aanwezig zijn, waardoor het gebouw met ontzag wordt behandeld. Vroeger diende het ook als opslagplaats voor heilige voorwerpen en als slaapplaats voor mannen. Architectonisch is het een verhoogde houten constructie met een zadeldak en open zijkanten.
Over de herkomst van het woord baileo bestaan verschillende theorieën. Lang dacht men dat het een Molukse verbastering was van het Maleise balai (openbaar gebouw). Taalkundige James T. Collins betwist dit echter omdat de klankverschuiving van balai naar baileo niet te verklaren is. Hij toont aan dat het waarschijnlijk een Portugees leenwoord is. Portugese zeelieden gebruikten baileu voor verhoogde scheepsdekken (vergelijkbaar met een kasteel op schepen). Toen zij in de 16e eeuw de Molukken bezochten, herkenden ze in de lokale verhoogde dorpsgebouwen hun eigen scheepsconstructies en noemden die eveneens baileu. Later raakte dit woord vermengd met het Portugese bailio (raadsheer), waardoor de betekenis verschoof van ‘scheepsdek’ naar ‘raadhuis’. De Nederlandse koloniale term raadhuis versterkte deze betekenis verder.
Baileo EMA Huaresi Rehung
Eerste steen en eerste paal gelegd 
Op 16 juni 2022 was het een bijzondere dag in Negeri Ema, Zuid-Leitimur. Om de bouw van een gloednieuw Baileo gemeenschapshuis en dorpskantoor te starten, vond een belangrijke traditie plaats: de ceremonie van het leggen van de eerste steen en de eerste paal.
“Ina Latu” (dorpshoofd) Janse Tresia Leimena legt uit waarom dit zo belangrijk is: “Gisteren hebben we het oude kantoor afgebroken. Maar voordat we echt beginnen met bouwen, moet deze traditie worden uitgevoerd. Het is niet zomaar een feestje. Het is een teken van start, én een kostbaar gebruik dat we van onze voorouders hebben gekregen. Dat moeten we respecteren.”
Ze benadrukt dat iedereen in het dorp erbij betrokken moet zijn, vooral omdat Ema een adat-dorp (een dorp met sterke traditionele wetten) is. “Het beste voor je dorp bereik je alleen samen, door ‘masohi’ (samenwerken). We moeten één zijn in ons denken en doel. Zo bouwen we aan een modern dorp, maar vergeten we nooit de regels van onze voorouders.”
De ceremonie is meer dan alleen een ritueel. “Het is een belofte. Niet alleen aan elkaar, maar vooral aan God. We beginnen met gebed, zodat alles wat we doen een zegen wordt voor alle inwoners, hier en ver weg. Dit nieuwe kantoor wordt ons trotse hart. Het zal getuige zijn van alle vooruitgang die we nog gaan maken,” zegt Leimena.
De plechtigheid werd uitgevoerd door het dorpshoofd, de dorpsraad, de zes Soa-hoofden (clanleiders), de predikant, de bouwvakkers en een nazaat van Ema, dr. Elviana Pattiasina-Maitimu. Ook de schoolhoofden van de basisschool en middelbare school waren erbij.
*Deelnemende Soa-hoofden
Soa Peilani – Soleman B Palapessy
Soa Sama-sima – Yohanis Leimena
Soa Pele Latu – Helmi Tanihattu
Soa Sapariti – Onisimus Huwae
Soa Haulaki – Julis Sahulata
Soa Soalisa – Philipus Maitimu
Ibu Nia Maitimu vertegenwoordigde de nakomelingen van “Ema”.
bron/sumber/source: Moluccas Times – 16 juni 2022
